Trong quá trình chủ nhiệm, việc học sinh vi phạm nội quy gần như không thể tránh khỏi.

Có em nói chuyện trong giờ học.

Có em không hoàn thành nhiệm vụ.

Có em đi học muộn.

Có em phản ứng khi giáo viên nhắc nhở.

Cũng có những tình huống phức tạp hơn: một học sinh liên tục tái phạm, một nhóm học sinh kéo nhau vi phạm hoặc một lỗi nhỏ nhưng khiến cả lớp mất nền nếp.

Trước những tình huống đó, giáo viên thường đứng trước một câu hỏi:

Nên xử lý thế nào để học sinh nhận ra vấn đề mà không khiến mối quan hệ thầy trò trở nên căng thẳng?

Đặc biệt, nếu mục tiêu lâu dài là xây nền nếp lớp học, cách xử trí một vi phạm không nên chỉ nhằm giải quyết lỗi trước mắt.

Nó cần hướng tới việc giúp học sinh hiểu hành vi, chịu trách nhiệm và biết cách điều chỉnh.

Vi phạm nội quy không đồng nghĩa với một học sinh “hư”

Đây là điều giáo viên chủ nhiệm cần phân biệt.

Một học sinh có thể có hành vi chưa phù hợp nhưng điều đó không có nghĩa toàn bộ con người của em là “không tốt”.

Nếu giáo viên nói:

“Em lúc nào cũng không có ý thức.”

thì học sinh rất dễ cảm thấy mình đang bị đánh giá.

Thay vào đó, hãy tập trung vào hành vi cụ thể:

“Trong lúc bạn đang trình bày, em đã nói chuyện khiến bạn khó tập trung.”

Hai cách nói tạo ra hai thông điệp rất khác nhau.

Một bên gắn nhãn con người.

Một bên chỉ ra hành vi cần thay đổi.

Xử trí hành vi không nhất thiết phải phủ định học sinh.

1. Trước khi xử lý, hãy xác định chính xác điều gì đã xảy ra

Khi nghe học sinh vi phạm, giáo viên có thể rất dễ phản ứng ngay.

Nhưng trước khi đưa ra kết luận, nên làm rõ:

• Chuyện gì đã xảy ra?
• Ai liên quan?
• Hành vi diễn ra trong hoàn cảnh nào?
• Đây là lần đầu hay đã lặp lại?
• Học sinh có hiểu quy định không?
• Có nguyên nhân nào cần được xem xét?

Điều này đặc biệt quan trọng với những tình huống mà giáo viên chưa trực tiếp chứng kiến.

Không nên biến một thông tin chưa được kiểm chứng thành kết luận chắc chắn về học sinh.

2. Tách hành vi khỏi con người

Một nguyên tắc hữu ích trong xử trí học sinh là:

Không đồng nhất một hành vi với toàn bộ con người.

Thay vì:

“Em là người thiếu trách nhiệm.”

Có thể nói:

“Phần việc em đã nhận hôm nay chưa được hoàn thành.”

Thay vì:

“Em rất vô lễ.”

Có thể nói:

“Cách em trả lời trong tình huống vừa rồi chưa phù hợp với nguyên tắc tôn trọng mà lớp mình đã thống nhất.”

Cách phản hồi này giúp học sinh hiểu rằng:

Hành vi có thể thay đổi.

Và chính điều đó mới là mục tiêu của giáo dục.

3. Giúp học sinh hiểu hành vi ảnh hưởng đến ai

Một lỗi vi phạm đôi khi không chỉ ảnh hưởng đến chính học sinh.

Ví dụ:

Một bạn nói chuyện trong lúc nhóm đang thảo luận có thể khiến nhóm mất tập trung.

Một thành viên không hoàn thành phần việc có thể khiến những người khác phải làm thay.

Một học sinh gây mất trật tự có thể ảnh hưởng đến cả tiết học.

Vì vậy, thay vì chỉ hỏi:

“Em có biết mình sai không?”

giáo viên có thể giúp học sinh nhìn rộng hơn:

“Hành vi này đã ảnh hưởng đến ai?”

“Điều gì đã xảy ra với công việc chung?”

Khi học sinh nhìn thấy tác động của hành vi, các em có thêm cơ hội hiểu về trách nhiệm với tập thể.

4. Cho học sinh cơ hội chịu trách nhiệm và sửa chữa

Trách nhiệm không chỉ là nhận lỗi.

Trách nhiệm còn bao gồm khắc phục điều mình đã gây ra.

Ví dụ:

Nếu học sinh làm ảnh hưởng đến hoạt động nhóm, có thể cần tìm cách hoàn thành phần việc còn thiếu.

Nếu làm bẩn không gian chung, cần có trách nhiệm khắc phục.

Nếu gây ảnh hưởng đến bạn khác, cần học cách nhìn nhận và sửa chữa phù hợp.

Điều này giúp học sinh hiểu:

Mình đã làm gì → điều gì xảy ra → mình có thể làm gì để sửa → lần sau mình cần thay đổi gì.

Đây là cách một tình huống vi phạm có thể trở thành một bài học về trách nhiệm.

5. Không phải lỗi nào cũng cần xử lý giống nhau

Một lỗi nhỏ, một hành vi lặp lại và một vấn đề nghiêm trọng không nên mặc định có cùng một cách xử lý.

Giáo viên cần cân nhắc:

• Mức độ của hành vi.
• Tần suất tái diễn.
• Ảnh hưởng đến người khác.
• Độ tuổi và khả năng nhận thức của học sinh.
• Hoàn cảnh cụ thể.
• Những biện pháp đã được áp dụng trước đó.

Điều này giúp việc xử trí có tính giáo dục và phù hợp với tình huống, thay vì máy móc.

6. Khi học sinh tái phạm, hãy xem lại nền nếp

Một học sinh liên tục vi phạm một quy định là tín hiệu đáng để giáo viên xem xét.

Không nên chỉ hỏi:

“Tại sao em này không chịu nghe?”

Hãy hỏi thêm:

“Quy định này đã đủ rõ chưa?”

“Học sinh có biết chính xác hành vi được mong đợi không?”

“Nền nếp này đã được hướng dẫn và thực hành chưa?”

“Cách xử lý trước đây có tạo ra thay đổi không?”

“Có nguyên nhân nào khiến hành vi liên tục lặp lại kh